Tháp Rùa, biểu tượng văn hóa soi bóng trên mặt hồ Gươm, ẩn chứa một lịch sử hình thành đầy phức tạp và những tranh cãi kéo dài về danh tính người đã đặt viên gạch đầu tiên. Việc ai là người thực sự xây dựng nên công trình kiến trúc độc đáo này đã trở thành một câu hỏi lớn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Bài viết này sẽ dẫn dắt bạn qua các tư liệu lịch sử, những góc nhìn trái chiều để làm sáng tỏ bức màn bí ẩn xung quanh nguồn gốc của Tháp Rùa.
Hành trình khám phá nguồn gốc Tháp Rùa qua các tư liệu lịch sử
Để tìm hiểu về người đã xây dựng Tháp Rùa, chúng ta cần ngược dòng thời gian, dõi theo những ghi chép và tư liệu lịch sử quý giá còn lưu giữ. Các nhà nghiên cứu đã dày công khai quật những thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả ghi chép của người Pháp và các học giả Việt Nam, để ghép nối lại bức tranh toàn cảnh về sự ra đời của biểu tượng này. Mỗi tư liệu mang một góc nhìn riêng, đôi khi bổ sung, đôi khi lại mâu thuẫn, tạo nên một bức tranh lịch sử đầy màu sắc và cần sự phân tích kỹ lưỡng.
Giai đoạn ban đầu: Những ghi chép từ phóng viên và học giả Pháp
Những dấu vết sớm nhất về Tháp Rùa được tìm thấy trong các ghi chép của người Pháp đặt chân đến Hà Nội. Paul Bourde, một phóng viên báo Le Temps, trong cuốn ‘Từ Paris đến Bắc Kỳ’ xuất bản năm 1885, đã mô tả công trình này như một ‘cái chùa khác mang hình tháp, một công trình kiến trúc ba tầng của chủ hiệu bánh người Hoa’. Tiếp đó, Gustave Dumoutier trong ‘Những ngôi chùa Hà Nội’ (1887) cung cấp thêm chi tiết, cho rằng đây là một công trình nhỏ bé mới xuất hiện khoảng chục năm trước, xây dựng trên nền một ngôi đền thờ thần hồ cũ. Ông còn ghi lại hai chữ ‘Vinh-Bao’ sơn trên tường, là tên người được cho là đã xây dựng công trình này, một viên quan từng giữ chức Tri phủ và Thương biện.
Tư liệu thứ tư: Lời khai của vị công sứ Hà Nội
Một nguồn thông tin quan trọng khác đến từ Bonnal, vị công sứ đầu tiên của Hà Nội trong giai đoạn 1883-1885. Trong tác phẩm ‘Ở Bắc Kỳ: ghi chép và kỷ niệm’ (1925), ông đề cập đến một ngôi chùa hình bát giác thiếu phong cách, được xây dựng bởi một người tên là Nguyen Huu Kiem, còn được gọi là Ba Ho Kiem. Theo Bonnal, ngôi chùa này, có tên là Qui son thap, thay thế cho một ngôi miếu nhỏ thờ thần hồ. Cách gọi ‘Ba Ho Kiem’ gợi lên sự liên hệ trực tiếp đến Hồ Gươm, nơi Tháp Rùa tọa lạc, và đặt ra câu hỏi về vai trò thực sự của nhân vật này trong việc kiến tạo nên công trình.
Tổng hợp từ “Bắc Kỳ xưa”: Đồng nhất hai nhân vật lịch sử
Cuốn sách ‘Bắc Kỳ xưa’ (Le vieux Tonkin), tập hợp các bài báo viết về Hà Nội giai đoạn 1884-1894, đã có một sự tổng hợp đáng chú ý. Claude Bourrin, người tập hợp tư liệu này, đưa ra nhận định rằng Vinh-Bao và Ba Ho Kiem có thể chỉ là một người duy nhất. Ông chỉ ra rằng Ba Ho Kiem, tên thật là Nguyen Huu Kim, cũng từng là một viên quan. Điều này tạo ra một giả thuyết quan trọng, cố gắng dung hòa những ghi chép tưởng chừng mâu thuẫn từ các tác giả người Pháp, đồng thời hé mở khả năng có một nhân vật lịch sử chủ chốt đằng sau sự tồn tại của Tháp Rùa.
Những góc nhìn khác biệt và bổ sung từ các nhà nghiên cứu Việt Nam
Không chỉ dừng lại ở các ghi chép của người Pháp, các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng đã đóng góp những góc nhìn sâu sắc và bổ sung nhiều chi tiết quan trọng, làm phong phú thêm hiểu biết của chúng ta về nguồn gốc Tháp Rùa. Họ đã dựa vào các tài liệu chữ Việt, lời kể của nhân chứng và cả những nghiên cứu từ hậu duệ, mang đến những câu chuyện đầy màu sắc và đôi khi khá bất ngờ, làm dấy lên những cuộc tranh luận thú vị về danh tính thực sự của người xây Tháp Rùa.
“Cổ tích và thắng cảnh”: Câu chuyện về Bá Kim và âm mưu phong thủy
Trong cuốn ‘Cổ tích và thắng cảnh’ (1959), nhà nghiên cứu Doãn Kế Thiện đã đưa ra một câu chuyện khác biệt, xoay quanh nhân vật Bá Kim (hay Thương Kim), được miêu tả là ‘tên tay sai của thực dân Pháp’. Theo đó, Bá Kim đã cố gắng thực hiện một ‘âm mưu phong thủy’ bằng cách chôn cất hài cốt cha mẹ xuống gò Rùa với hy vọng con cháu đời đời làm quan. Tuy nhiên, kế hoạch này đã thất bại khi hài cốt bị mất cắp. Dù vậy, vì đã lỡ hứa với mọi người, Bá Kim vẫn tiếp tục cho xây dựng tháp, và thực dân Pháp đã lấy tên y đặt cho công trình này. Câu chuyện này vẽ nên một bức tranh khác về động cơ và danh tính của người xây dựng Tháp Rùa.
“Hồ Hoàn Kiếm và Đền Ngọc Sơn”: Giải mã danh tính Nguyễn Hữu Kim
Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, qua cuốn ‘Hồ Hoàn Kiếm và Đền Ngọc Sơn’ (2003), đã có những phân tích sâu sắc, cho rằng Bonnal đã viết sai tên ‘Kim’ thành ‘Kiem’. Ông khẳng định danh tính chính xác là Nguyễn Hữu Kim, và chỉ ra rằng Bá Kim hay Ba Ho Kiem chỉ là những tên gọi khác nhau của cùng một người này. Dựa trên việc xem gia phả của dòng họ Nguyễn Hữu, ông Phúc cung cấp thông tin Bá Kim tên thật là Nguyễn Hữu Kim (1832-1901), từng là hào mục làng Cựu Lâu, có hàm Bá hộ và sở hữu một cửa hàng tên là Vĩnh Bảo. Cách lý giải này cố gắng thống nhất các nguồn tư liệu và đưa ra một danh tính cụ thể, rõ ràng hơn.
Bằng chứng mới từ hậu duệ: Một hé lộ đầy bất ngờ
Gần đây, vào tháng 6 năm 2012, anh Đàm Quang Minh, hiện sinh sống tại Pháp, đã chia sẻ một thông tin đáng chú ý từ một gia đình người bạn quen biết, vốn sống tại Hà Nội trước năm 1954. Theo lời kể của bà cụ gần 90 tuổi trong gia đình đó, tổ phụ của bà chính là người đã xây dựng Tháp Rùa, hoàn toàn không liên quan đến Bá Hộ Kim. Mặc dù thông tin này cần được xác minh thêm, nhưng nó mở ra một hướng suy đoán mới, cho thấy có thể còn những nhân vật lịch sử khác, hoặc những câu chuyện chưa được kể hết về quá trình xây dựng Tháp Rùa, làm tăng thêm sự phức tạp cho bức màn bí ẩn này.
Kết luận: Một bức tranh phức tạp về người xây Tháp Rùa.
Sau khi xem xét kỹ lưỡng các tư liệu lịch sử và những góc nhìn khác nhau, có thể thấy rằng câu hỏi ai là người xây Tháp Rùa không có một câu trả lời đơn giản và duy nhất. Các ghi chép của người Pháp đưa ra những cái tên như Vinh-Bao, Nguyen Huu Kiem hay Ba Ho Kiem, trong khi các nhà nghiên cứu Việt Nam như Doãn Kế Thiện và Nguyễn Vinh Phúc lại hé lộ thêm nhân vật Bá Kim (Nguyễn Hữu Kim) với những câu chuyện và động cơ khác nhau. Gần đây, những lời kể từ hậu duệ càng làm câu chuyện thêm phần phức tạp. Có khả năng Vinh-Bao, Ba Ho Kiem, Nguyen Huu Kiem và Bá Kim (Nguyễn Hữu Kim) đều là một hoặc có liên quan mật thiết đến nhau. Tuy nhiên, thông tin mới từ hậu duệ cho thấy có thể còn một nhân vật khác chưa được nhắc đến. Sự mâu thuẫn và bổ sung lẫn nhau giữa các nguồn tư liệu cho thấy quá trình xây dựng Tháp Rùa là một sự kiện lịch sử đa tầng, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, và việc xác định chính xác một cá nhân duy nhất có thể là một thách thức không nhỏ. Tháp Rùa, với lịch sử hình thành đầy bí ẩn, vẫn tiếp tục là một biểu tượng đầy sức hút của Hà Nội, thôi thúc chúng ta tiếp tục khám phá và tìm hiểu.